Pozew

Odp na zapytanie nr 4082

Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Finansów - z upoważnienia ministra -

na zapytanie nr 4082

w sprawie nabycia przez NBP w 1998 r. od Banku Inicjatyw Gospodarczych SA praw do wierzytelności w kwocie 44 mln zł

Szanowny Panie Marszałku! Odpowiadając na zapytanie posła Zygmunta Wrzodaka dotyczące nabycia przez Narodowy Bank Polski od Banku Inicjatyw Gospodarczych S.A. praw do wierzytelności w kwocie 44 mln zł, przesłane przy piśmie z dnia 9.05.br., sygn. SPS-0203-4082/05, uprzejmie przedstawiam poniżej wyjaśnienia NBP w odnośnej sprawie, do którego zwróciłem się z prośbą o zajęcie stanowiska.

BIG Bank Gdański S.A. (BIG BG), jak również Pierwszy Komercyjny Bank S.A. w Lublinie (PKBL) objęte były nadzorem sprawowanym do 1997 r. przez Prezesa NBP, a od 1998 r. przez Komisję Nadzoru Bankowego.

Trudna sytuacja PKBL została ujawniona na początku 1992 r. W związku z tym w dniu 28 kwietnia 1992 r. Prezes NBP - na podstawie art. 104 obowiązującej wówczas ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. Prawo bankowe - zobowiązał bank do wszczęcia procesu naprawczego i opracowania programu postępowania naprawczego. PKBL nie został dokapitalizowany przez głównych akcjonariuszy, w związku z tym przedstawiony wówczas program postępowania naprawczego nie uzyskał akceptacji NBP. Brak programu naprawczego oraz pogarszająca się sytuacja ekonomiczno-finansowa były powodem podjęcia przez Prezesa NBP - na podstawie art. 105 ustawy Prawo bankowe z 1989 r. - decyzji o ustanowieniu zarządu komisarycznego w PKBL z dniem 8 lutego 1993 r.

Zgodnie z ustaleniami audytora, na koniec 1992 r. bank poniósł stratę w wysokości 99,5 mln zł (wszystkie kwoty wyszczególnione w niniejszym piśmie przedstawiono w złotych po denominacji), przy funduszach własnych w wysokości 10,7 mln zł. Jednocześnie zgromadził w swoim portfelu 238,8 mln zł depozytów.

Wobec bardzo trudnej sytuacji banku zarząd komisaryczny zobowiązany został między innymi do poszukiwania inwestora dla PKBL. Jednakże wobec rozmiaru ujawnionych strat żaden inwestor nie zdecydował się na przejęcie kontroli kapitałowej w banku.

W związku z tym w dniu 22 października 1993 r. Zarząd NBP biorąc pod uwagę:

- brak inwestora,

- realną groźbę upadłości banku, a decyzja o upadłości banku mogła spowodować utratę zaufania do systemu bankowego,

- brak systemu gwarantowania depozytów (Bankowy Fundusz Gwarancyjny rozpoczął działalność w 1995 r.),

- dużą skalę działalności banku,

podjął decyzję o bezpośrednim uczestnictwie NBP w sanacji PKBL, w tym o przejęciu kontroli kapitałowej poprzez objęcie przez NBP akcji nowej emisji, po wykorzystaniu funduszy poprzednich właścicieli na pokrycie części strat banku.

W dniu 29 grudnia 1993 r. NBP oraz zarząd komisaryczny PKBL zawarli porozumienie w sprawie udziału NBP w sanacji PKBL. Zgodnie z porozumieniem NBP zobowiązał się do:

- objęcia akcji banku za kwotę 25 mln zł,

- nabycia obligacji banku o wartości 78,6 mln zł, które w lutym 1996 r. zostały zamienione na akcje banku,

- nabywania weksli własnych wystawianych przez bank w okresie realizacji programu naprawczego, przez 15 lat (pierwszy weksel wystawiono na kwotę 61,4 mln zł stanowiącą równowartość aktywów uznanych za stracone w świetle przepisów obowiązujących wówczas banki; w styczniu 1997 r., z uwagi na przegranie procesu z bankiem Pekao S.A. i spowodowanym tym wzrostem poziomu straty, pomoc wekslowa została zwiększona o 13,1 mln zł).

Na koniec 1993 r. bank posiadał 24 placówki i zatrudniał 845 osób, a w swoim portfelu zgromadził depozyty klientów o wartości 293,7 mln zł.

W styczniu 1994 r. uzyskał akceptację Prezesa NBP przedstawiony przez zarząd komisaryczny program naprawczy banku opracowany na lata 1994-2008, a 2 lutego 1994 r. zakończył działania zarząd komisaryczny banku.

W latach 1994-1996 do PKBL zostały przyłączone w drodze umowy kupna-sprzedaży przedsiębiorstwa bankowe trzech banków komercyjnych i pięciu banków spółdzielczych (wobec tych banków podjęte zostały decyzje o ich likwidacji, gdyż były one niewypłacalne; PKBL, przejmując te banki, zobowiązany był do ˝odpracowania˝ niepokrytych strat tych banków w łącznej kwocie 90,6 mln zł. W związku z przejęciem niewypłacalnych, zagrożonych upadłością, banków Zarząd NBP zdecydował o podwyższeniu kapitału akcyjnego PKBL o 63 mln zł oraz o udzieleniu dodatkowego kredytu wekslowego na kwotę 4,5 mln zł).

Przejmując w 1993 r. kontrolę kapitałową w PKBL, w celu rozpoczęcia procesu naprawczego banku, Narodowy Bank Polski traktował te działania jako konieczne rozwiązanie o charakterze tymczasowym, mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa depozytów klientów. Bezsporne jest bowiem, że restrukturyzacja przedsiębiorstwa bankowego powinna być prowadzona z udziałem silnego kapitałowo inwestora, który posiada możliwość zapewnienia bankowi kapitałów na takim poziomie, aby jego działalność była prowadzona nie tylko bezpiecznie, ale i efektywnie.

Z uwagi na spory z akcjonariuszami banku i prowadzone postępowania sądowe określenie procedury sprzedaży przez NBP pakietu akcji PKBL oraz jej realizacja musiały zostać odłożone w czasie. Akcjonariusze banku kwestionowali bowiem prawa zarządu komisarycznego do wykonywania kompetencji Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy, w tym do podejmowania decyzji dotyczących obniżenia kapitału akcyjnego banku i jednoczesnego podwyższenia tego kapitału w drodze emisji akcji skierowanej do NBP jako nowego inwestora. Stanowisko uznające za prawidłowe działania zarządu komisarycznego PKBL przedstawił Sąd Najwyższy w uchwale z 22 lipca 1994 r. W maju 1996 r. zagadnienie to - co do istoty - rozstrzygnął tak samo Trybunał Konstytucyjny, podejmując w pełnym składzie uchwałę stanowiącą wykładnię art. 105 ustawy Prawo bankowe z 1989 r.

Należy zaznaczyć dodatkowo, że również Europejski Trybunał Praw Człowieka, rozpatrując skargę akcjonariusza PKBL, nie dopatrzył się niezgodności z prawem działań podjętych przez NBP w ramach sanacji PKBL. W konkluzji orzeczenia z dnia 7 listopada 2002 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził bowiem, że:

˝Sąd uważa, że środki podjęte przez Narodowy Bank Polski bez wątpienia miały chronić interesy klientów banku, którzy powierzyli mu swoje środki, oraz w celu uniknięcia poważnych strat finansowych wśród klientów, które pociągnęłoby za sobą ogłoszenie upadłości banku. Cel ten w sposób jasny mieścił się w zakresie uprawnień Narodowego Banku Polskiego, jak przedstawiono to w Ustawie o bankowości (w ustawie Prawo bankowe), i był zgodny z pojęciem interesu publicznego. Sąd nie może stwierdzić, że przy podjęciu środków będących przedmiotem zażalenia Narodowy Bank Polski naruszył prawidłową równowagę pomiędzy potrzebami interesu ogólnego społeczeństwa a potrzebą ochrony praw własności wnioskodawcy, nakładając na wnioskodawcę indywidualny i nadmierny ciężar.˝

Wobec uzyskania jednoznacznej wykładni przepisów prawa, 29 listopada 1996 r. Zarząd NBP zdecydował, że sprzedaż pakietu akcji PKBL będących w posiadaniu NBP odbywać się będzie w drodze ograniczonego przetargu. Przygotowanie procedury przetargowej i jej przeprowadzenie trwało 1,5 roku. W dniu 18 czerwca 1998 r. ofertę na nabycie całego pakietu akcji PKBL, będącego w posiadaniu NBP, złożył Powszechny Bank Kredytowy S.A., natomiast Zarząd NBP zapoznał się z warunkami tej oferty w dniu 26 czerwca 1998 r.

Wcześniej, w okresie lipiec-grudzień 1996 r. PKBL dokonał sprzedaży Bankowi Gdańskiemu S.A. wierzytelności służby zdrowia. Wierzytelności te okazały się wierzytelnościami spornymi, o czym nadzór bankowy został poinformowany w styczniu 1998 roku. Spór pomiędzy BIG BG a PKBL miał burzliwy przebieg. BIG BG wszczął postępowanie egzekucyjne w stosunku do PKBL. Komornik przekazał do Centralnego Rejestru Bonów Skarbowych dwa tytuły wykonawcze na kwotę 39 mln zł i 70 mln zł. Jednocześnie z rachunku bieżącego banku na rachunek komornika została przekazana kwota 30 mln zł. Powyższe działania komornika mogły zdestabilizować sytuację PKBL. Tak zdecydowane działania BIG BG wynikały z obowiązku - w myśl przepisów obowiązujących banki - utworzenia rezerwy celowej na sporne wierzytelności. Mając na uwadze zapewnienie bezpieczeństwa depozytów w PKBL, 2 marca 1998 r. przewodniczący KNB zobowiązał ten bank do weryfikacji stosowanych metod przy ocenie skupowanych wierzytelności oraz do opracowania alternatywnego programu działań w przypadku przegrania sporu sądowego z BIG BG. Bank ten bowiem, z uwagi na realizowany program postępowania naprawczego, objęty był szczególnym nadzorem bankowym.

Wspólne uzgodnienia w sprawie wszczętych postępowań egzekucyjnych zostały osiągnięte pomiędzy bankami dopiero w maju 1998 r. Na mocy porozumienia z 29 maja 1998 roku dokonane zostało zwolnienie spod zajęcia komorniczego kwoty 30 mln zł oraz zdjęta została blokada rachunku bonów skarbowych do kwoty 22,8 mln zł. Jednocześnie przeznaczono zwolnione środki na lokatę w BIG BG do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sporu.

Wierzytelności służby zdrowia co do istoty pozostały nadal sporne i stały się przeszkodą do zrealizowania przez NBP transakcji sprzedaży akcji PKBL, gdyż z tego powodu transakcja ta przez potencjalnych inwestorów oceniana była jako obciążona zbyt dużym ryzykiem prawnym. Biorąc powyższe pod uwagę, Zarząd NBP w dniu 28 września 1998 r. zatwierdził sposób rozwiązania problemu spornych wierzytelności PKBL w celu umożliwienia transakcji zbycia akcji PKBL Powszechnemu Bankowi Kredytowemu S.A.

W dniu 12 października 1998 r. pomiędzy NBP, BIG BG a PKBL zawarto umowę, na mocy której NBP nabył wszelkie roszczenia związane z faktyczną dostawą sprzętu medycznego i odczynników do jednostek budżetowych służby zdrowia. Przedmiotem umowy były nie tylko prawa do wierzytelności umownych, ale wszelkie prawa i roszczenia, jakie przysługują lub mogą przysługiwać wobec Skarbu Państwa z jakiegokolwiek tytułu związanego z:

- zawarciem i wykonaniem umów sprzedaży sprzętu medycznego,

- faktyczną dostawą tego sprzętu i jego użytkowaniem przez jednostki organizacyjne Skarbu Państwa nawet wtedy, gdyby zostało prawomocnie uznane, że dostawa sprzętu nastąpiła bez tytułu prawnego,

- czynnościami funkcjonariuszy państwowych przy zawieraniu tych umów,

a nadto prawa i roszczenia, jakie mogą powstać wskutek unieważnienia, czy też uznania bezskuteczności tych umów, w szczególności, choć nie wyłącznie, z tytułu nienależnego świadczenia, bezpodstawnego wzbogacenia czy odpowiedzialności deliktowej.

Zdaniem NBP użyte w piśmie Pana posła Wrzodaka określenie ˝wierzytelności fikcyjne˝ - jak się wydaje - odnosi się do wierzytelności z tytułu umów dostawy sprzętu medycznego. Umowy te zostały ocenione w procesach toczących się przed sądami w Gdańsku oraz Sądem Najwyższym. Sądy w swych orzeczeniach uznały, że zawarcie umów nastąpiło z naruszeniem przepisów ustawy o zamówieniach publicznych, co spowodowało ich nieważność (chodzi o procesy wytoczone przez BIG BG w 1997 r. przed Sądem Wojewódzkim w Gdańsku Wydział I Cywilny pod sygn. akt I C 859/97 - wyrok z 14 listopada 1997 r. - oraz przed Sądem Apelacyjnym w Gdańsku, sygn. akt I ACa 447/98 - wyrok z 24 czerwca 1998 r. oddalający apelację. BIG BG wniósł też kasację do Sądu Najwyższego sygn. akt IV CKN 381/00, którą wyrokiem z dnia 13 września 2001 r. Sąd Najwyższy oddalił). Powyższe orzeczenia sądów nie oznaczają jednak, że są to należności fikcyjne.

Roszczenia wynikające z umów nie są jedynymi roszczeniami związanymi z faktem dostawy do byłych jednostek budżetowych służby zdrowia sprzętu medycznego i materiałów medycznych. Sprzęt ten został bowiem faktycznie dostarczony, do tej pory działa i do tej pory użytkownicy sprzętu za niego nie zapłacili. W sprawie tej dnia 22 lipca 1998 r. BIG BG złożył w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie I Wydział Cywilny pozew o zapłatę (sygn. akt I C 1213/98) przeciwko PKBL i Skarbowi Państwa, określając wartość przedmiotu sporu na 65 613 512,20 zł. Podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa wskazaną w pozwie są przepisy art. 417 i następne ustawy Kodeks cywilny, określające odpowiedzialność Skarbu Państwa za działanie funkcjonariuszy. W przedmiotowej sprawie - dyrektorów szpitali, którzy potwierdzili bezsporność i wymagalność wierzytelności z tytułu dostarczenia sprzętu medycznego.

Z tytułu umowy z dnia 12 października 1998 r. dotyczącej nabycia wszelkich wierzytelności wiążących się z dostawą do byłych jednostek budżetowych służby zdrowia sprzętu i materiałów medycznych NBP zapłacił BIG BG kwotę 44 471 769,65 zł, przy czym wartość wierzytelności obliczona dla celów procesowych oscylowała wówczas wokół kwoty 90 mln zł. W umowie NBP zgodził się zapłacić kwotę równą nominałowi wierzytelności nabytych pierwotnie przez PKBL oraz kwocie odsetek, jakie PKBL naliczył od dnia nabycia wierzytelności do dnia ich sprzedaży Bankowi Gdańskiemu S.A. Faktycznie więc NBP zapłacił taką samą kwotę, którą Bank Gdański S.A. (poprzednik BIG BG) zapłacił PKBL za przedmiotowe wierzytelności. Na mocy postanowień tej umowy BIG BG zrezygnował z wszelkich roszczeń przeciwko PKBL oraz wycofał powództwo przeciwko temu bankowi w sprawie IC 1213/98, w której PKBL był obok Skarbu Państwa pozwany. Dotyczyło to również zwrotu lokaty PKBL złożonej jako zabezpieczenie ewentualnych roszczeń po zwolnieniu środków spod zajęcia komorniczego.

Dodatkowo zabezpieczając ryzyko, NBP w dniu 13 października 1998 r. zawarł z PKBL umowę sporządzoną w formie aktu notarialnego Rep. A Nr 12926/98 o poddaniu się dobrowolnej egzekucji. Aktem tym PKBL poddał się dobrowolnie egzekucji do kwoty 13 900 000 zł na wypadek, jeżeli w ciągu 4 lat od jego podpisania NBP nie wyegzekwuje od Skarbu Państwa całej kwoty zapłaconej BIG BG, tj. 44 471 769,65 zł.

Zawarcie przez NBP umowy z dnia 12 października 1998 r. umożliwiło sfinalizowanie transakcji zbycia 99,93% akcji PKBL. NBP niezwłocznie bowiem, tj. w dniu 27 października 1998 r., zbył posiadane akcje na rzecz Powszechnego Banku Kredytowego S.A. za cenę 179 090 889,20 zł. W dniu 5 grudnia 2002 r. NBP otrzymał kwotę 13 900 000,00 zł od następcy prawnego PKBL tytułem realizacji zobowiązań tego banku podjętych na rzecz NBP.

Należy podkreślić, iż bez nabycia wierzytelności przez NBP nie byłaby możliwa sprzedaż akcji PKBL za cenę przewyższającą ich wartość nominalną, a wręcz przeciwnie, NBP byłby zmuszony sprzedać je znacznie poniżej ceny nominalnej lub też do sprzedaży nie doszłoby w terminie określonym w ustawie o Narodowym Banku Polskim. Tym bardziej, iż jedynym podmiotem zainteresowanym ewentualnym nabyciem akcji PKBL był Powszechny Bank Kredytowy.

Mam nadzieję, że powyższe wyjaśnienia Narodowego Banku Polskiego, dotyczące transakcji nabycia wierzytelności od Banku Inicjatyw Gospodarczych w sposób wyczerpujący odpowiadają na postawione przez pana Posła pytania odnośnie do celu odnośnej transakcji, podstaw prawnych jej przeprowadzenia, w tym związanych z wykonywaniem zadań nadzorczych przez organy sprawujące nadzór nad bankami w tamtym okresie.

Z poważaniem

Podsekretarz stanu

Andrzej Jacaszek

Warszawa, dnia 20 czerwca 2005 r.